Karel de Grote (742 - 814)

Karel de Grote, afstamming
Oorlogen
Kroning door de Paus
Leenstelsel
Wetgeving
Drieslagstelsel
De palts en de Dom in Aken
Laatste jaren
Verdeling van het Rijk
Links

Karel de Grote, afstamming
Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen was Karel de Grote. Uit de tijd van Karel zijn geen afbeeldingen van hem bekend. Alleen onderstaand beeld komt uit de tijd zelf.

Een bronzen beeld van Karel te paard. Het beeld staat in het Louvre in Parijs!

Karel leefde van 742 tot 814. Men weet niet precies waar hij geboren is. Zijn vader heette Pippijn III en zijn moeder Bertha "met de grote voeten". In de Middeleeuwen hadden mensen geen achternaam. Om toch duidelijk te vertellen wie men bedoelde, gaf men sommige mensen een bijnaam.
Zo werd Karel later "Karel de Grote" genoemd. Waarschijnlijk omdat hij zo'n goede koning was en misschien ook wel omdat hij lang was. Men denkt dat hij misschien 1 meter 92 was en dat was heel lang in die tijd!
Karel had ook een broer. Die heette Karloman. Met z'n tweeën erfden ze allebei een deel van het grote Frankische Rijk. In 754 werden Karel, Karloman en hun vader (koning Pippijn III) gekroond door de paus. De paus is de baas van de Rooms-Katholieke kerk.

Het rijk van de Franken rond 700

Dit kaartje toont het gebied dat van koning Pippijn III was. Hij was de vader van Karel de Grote. In 768 stierf hij. Zijn 2 zoons kregen ieder een stuk.
Karloman, de jongste, kreeg het mooiste stuk land. (o.a. grote delen van Gallië, dat later Frankrijk zal gaan heten) Karel de Grote kreeg West-Gallië (Nederland, België en het westen van Duitsland) In deze gebieden werd bij de grens van het rijk voortdurend gevochten.
Karloman stierf al in 771. Toen probeerde Karel de Grote ook de gebieden van zijn broer te krijgen. Hij sloot de erfgenamen op in een klooster en kreeg zo alleen het bestuur van het Frankische Rijk in handen.

Oorlogen:

Het Frankische rijk rond 800

Vanaf het jaar 771 heeft Karel de grote steeds oorlogen gevoerd tegen verschillende volkeren. Op het kaartje hierboven zie in de kaart je welke gebieden hij allemaal veroverde. Vergelijk deze kaart met de situatie van rond 700!

Karel vocht vooral omdat hij steeds geld nodig had. Er was een dienstplicht. Dat betekende dat je verplicht in het leger moest. Behalve als je een vrouw was of invalide of te oud. Wie moest vechten, moest voor 3 maanden voedsel en voor 6 maanden kleding, wapens en gereedschap meebrengen.
Rijke heren wilden natuurlijk niet vechten. Zij stuurden een armer iemand. Deze arme man kreeg dan betaald voor zijn werk als soldaat. Er werd alleen maar in de zomermaanden gevochten. Want 's winters waren de wegen te slecht. De boeren hadden dus een probleem. Ze konden niet de oogst binnenhalen van het land, want dan moesten ze vechten! En je kreeg er nog niet eens voor betaald! Een boer kon alleen maar hopen dat zijn leger won en flink wat buit had gemaakt. Buit betekent dat je alles inpikt wat van je tegenstander was.(bijvoorbeeld geld, sieraden, vee en voedsel) Karel de Grote begreep dit probleem van de boeren. Hij bedacht een nieuwe wet die ervoor zorgde dat niet alle boeren hoefden te vechten. Zo konden er nog een paar thuis blijven om de oogst binnen te halen.
Karel de Grote heeft heel vaak met een leger gevochten. Tijdens zijn regering werden er 55 tochten gemaakt. Alleen in 790 en in 807 werd er niet gevochten.

Karel de Grote bidt in zijn tent, miniatuur uit de 14e eeuw

De lastigste tegenstanders van Karel de Grote waren de Saksen. Dit volkje leefden vlakbij de rivier de Elbe (in Duitsland) De Saksen bestonden uit verschillende stammen en er was niet echt één leider. Vaak drongen de Saksen het gebied van Karel de Grote binnen en plunderden daar. Ook wilde Karel dat iedereen Katholiek (Christelijk) werd. De Saksen weigerden dat.
Pas na 18 veldtochten wist Karel de Saksen te verslaan. Ze werden hard aangepakt. Op 1 dag liet Karel 4.500 Saksen vermoorden!
Steeds kwamen de Saksen in opstand. Ze moesten veel belasting betalen. Ook werden ze gedwongen om Christen te worden. Wie zich niet tot het Christendom wilde laten bekeren, werd gewoon gedood ! Je begrijpt zeker wel dat onder Karel de Grote er veel mensen christelijk werden...

Karel de Grote liet zijn legers vechten tegen tegenstanders van de Katholieke Kerk. Zo viel Karel de Grote de Longobarden in Noord-Italië aan, omdat de paus z'n hulp vroeg. En in Spanje werd er gevochten tegen de Mohammedanen (Islamieten). De Islamieten zaten in Spanje en dit land grensde aan het rijk van Karel.

Een schilderij van Karel gemaakt rond 1520. De kunstenaar kan dus niet geweten hebben hoe Karel de Grote uit heeft gezien!

Kroning door de Paus
In 800 ging Karel naar Rome. Daar woonde de Paus, de baas van de Katholieke Kerk. De paus had ruzie met de rijke heren uit Rome en Karel de Grote moest hem komen helpen. Vroeger hielp de keizer van het Oost-Romeinse rijk de Paus, maar nu zocht de Paus naar een sterke vorst dichter bij huis.De Paus heeft Karel de Grote toen gekroond tot keizer. Een keizer is nog belangrijker dan een koning.

Hiernaast een afbeelding van Karel de Grote als keizer. Uit een Middeleeuwse miniatuur

Karel was niet niet zo blij met deze onverwachte kroning. Hij had zich liever zelf gekroond ! Nu leek het net alsof de Paus nog machtiger was dan hijzelf !
Klik hier om precies te zien welke volken Karel de Grote veroverde en waar Karel vaak voor korte tijd woonde.

Het Leenstelsel
Karel de Grote had een enorm rijk en dit grote land kon hij nooit in z'n eentje besturen. Hij deelde zijn rijk op in kleinere stukken. (Net zoals ons land verdeeld is in provincies) Alleen noemde Karel ze geen "provincies", maar "gouwen". Hij stelde voor iedere gouw een belangrijke man aan. Meestal waren dit rijke edelen of belangrijke bisschoppen. (Bisschoppen zijn bestuurders in de Katholieke Kerk.)

Deze tekening laat zien wat gouwen zijn. Ieder kleurtje is een gouw. Op iedere gouw is iemand de baas voor Karel de Grote. Zo iemand wordt een "leenman" genoemd. Die leent de grond van Karel de Grote (de leenheer)
De leenmannen waren meestal rijke edelen, graven of gravinnen of bisschoppen. Een gebied dat veroverd was of dat aan de grens van het rijk lag, werd bestuurd door een generaal die daar baas was over het leger.Zo'n speciale gouw werd ook wel een "Mark" genoemd. En de generaal die daar dus de baas was, werd een "markies" of een "markgraaf" genoemd.
De leenmannen moesten natuurlijk precies doen wat Karel de Grote wenste. Om dat te controleren waren er ook "zendgraven". Zendgraven moesten alle graven gaan controleren of ze zich wel aan de regels hielden. Meestal gingen er twee zendgraven tegelijk op pad. De ene was een hoge geestelijke (van de Kerk) en de ander een hoge edelman. Met z'n tweeën trokken ze van de ene gouw naar de andere om te kijken of alles verliep zoals was afgesproken.
Als bijvoorbeeld een Graaf zich niet hield aan de hoogte van de belastingen, schreven de zendgraven dit op. Zo bleef Karel de Grote op de hoogte van wat er in zijn rijk gebeurde.
Eén keer per jaar kwamen alle belangrijke bestuurders bijeen in Aken. Deze plaats was de plaats waar Karel graag verbleef (Aken ligt in Duitsland vlak bij de Nederlandse grens) Tijdens de jaarlijkse Rijksdagen -zo heetten die bijeenkomsten- werden belangrijke vergaderingen gehouden over bijv. oorlog, vrede, wetten, regels, belasting en het Katholieke geloof. De graven en hertogen moesten Karel trouw zweren.

Wetgeving

Karel liet alle regels en wetten opschrijven. Dat gebeurde door geleerde monniken. Hierboven is zijn handtekening afgebeeld. Waarschijnlijk heeft Karel geprobeerd om te leren lezen en schrijven, maar het is hem waarschijnlijk niet gelukt. Hij liet zijn handtekening schrijven door een schrijver en zette dan zelf een streepje in het monogram.
Hier een vergroting: Kun je de letters KAROLUS ontdekken?

Het drieslagstelsel

Eén van de regels die Karel maakte, ging over de landbouw. Het werd het "drieslag-stelsel" genoemd. (zie plaatje hierboven) Veel boeren gebruikten ieder jaar hetzelfde stukje grond om te zaaien en te oogsten. Maar dat is niet goed voor de grond. Op den duur raakt de grond "uitgeput" en is de oogst steeds minder. Karel de Grote maakte nieuwe regels voor het gebruiken van de grond. Eens in de drie jaar mocht men niets verbouwen op het land. Het land kreeg dan een jaar rust. Hierdoor werd de opbrengst beter.

De Palts en Dom in Aken

Model van de Dom in Aken: kenmerkend de 8-hoekige middenbouw

Zo ziet de plattegrond van de Dom er tegenwoordig uit

Al eerder werd de stad Aken genoemd. Toen Karel oud was, verbleef hij vaak in Aken. De plaats lag mooi midden in zijn rijk. Hij liet er een prachtige kerk bouwen, de Mariakerk. Het 8-hoekige gedeelte in het midden stamt nog uit de tijd van Karel. De rest is later aangebouwd!

De binnenkant van de Dom in Aken, zoals je die nu kunt bezoeken

Toen de gezondheid van Karel wat minder werd, maakte hij gebruik van geneeskrachtig water, dat in Aken was. Karel woonde in Paltsen. Een palts is een versterkte koninklijke boerderij. Het woord "paleis" komt van het woord "palts". Hiernaast zie je hoe de palts in Aken eruit zag.

Karel de grote probeerde van zijn rijk een eenheid te maken. Daarmee wordt bedoeld dat iedereen als één volk zou kunnen leven. Er zou dan maar één taal zijn, één godsdienst en één wetgeving. Zo probeerde Karel een nieuwe munt in te voeren. Want in zijn rijk waren er verschillende munten van verschillende waarden. Dit was niet goed voor de handel. Helaas is het Karel niet gelukt om de munt echt in te voeren.

Ook was Karel de Grote de bedenker van het onderwijs. Er kwamen voor het eerst scholen. Alleen kinderen die later in de Kerk wilden werken, kregen les. Hij liet monniken leters ontwerpen om te schrijven. Het zijn nog steeds onze 'kleine' schrijfletters!

Laatste jaren
In 806 was Karel te oud om nog te regeren. Hij verdeelde zijn land onder zijn drie zoons : Pippijn, Karel en Lodewijk. In 810 overleed Pippijn en in 811 Karel. Nu was alleen Lodewijk (de Vrome) over. Hij werd de nieuwe koning over alle gebieden. In 813 kroonde de oude Karel de Grote zijn zoon Lodewijk de Vrome tot keizer.

Lodewijk de Vrome dankte zijn bijnaam aan het feit dat hij erg godsdienstig (vroom) was. In 839 volgden drie zoons hem op.

Verdeling van het rijk
In 843 zag de kaart er zo uit, je kunt goed zien dat het rijk verdeeld werd: In 870 werd na de dod van Lotharius zijn rijk en keizerskroon opgedeeld tussen Lodewijk (keizer) en Karel de Kale

Van het grote rijk dat zo mooi deed denken aan het eens zo machtige Romeinse Rijk was niets meer over. Later hebben koningen keizers en generaals geprobeerd weer één groot Europees rijk te maken. Rond 1550 was het keizer Karel V, rond 1800 was het Napoleon. Ook Hitler wilde één groot rijk hebben.
Wat met oorlogen niet lukte, lijkt na de Tweede Wereldoorlog op een vreedzame manier wel te lukken. In de Europese Unie werken 25 landen op het gebied van de economie, milieu en mensenrechten samen.

Links: een paar eenvoudige sites

http://www.prometheus-delft.org/internet_tijdschrift/Karel%20de%20Grote.html#anchor93751
http://entoen.nu/venster.aspx?id=4 Het bekende 'venster' uit 'en toen nu'.
http://www.heiligen.net/jan/frm2801a.htm Een heiligenleven: Karel is heilig verklaard. Was hij daarom 'groot'?
http://users.pandora.be/vroege-middeleeuwen/karelgr.htm
http://mail.bs-goedeherder.nl/meesterdorus/geschiedenis/me/karel/karel_de_grote.htm Van een basisschool
http://www.euratlas.com/time1.htm , veel van de hier gebruikte kaarten
http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/shepherd/frankish_power_481_814.jpg een ouderwetse kaart met veel info over de groei van het Karolingische rijk
http://www.culturalresources.com/MP_Century17.html een detailkaart van het rijk van Karel de Grote